Sen o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 que derrocou a Segunda República, Galicia podería ter seguido un camiño ben distinto, afastado do trauma e da represión que marcaron décadas de silencio e medo.
A República abría unha xanela de esperanza, cun proxecto político baseado na xustiza social, a igualdade e o progreso. En Galicia, esa aposta tiña un potencial transformador enorme:
- unha reforma agraria que podería devolver as terras aos campesiños;
- a consolidación de institucións democráticas con alcaldes, gobernadores e líderes sociais comprometidos co ben común;
- unha educación pública laica que sementaba futuro;
- e unha cultura galega en auxe, impulsada por movementos como as Irmandades da Fala ou o Seminario de Estudos Galegos.
Mais todo iso foise ao abismo coa sublevación militar. Aínda que Galicia non viviu grandes batallas como outras rexións, a represión foi brutal e inmediata. En poucos días, calquera foco de resistencia foi esmagado, e arredor de 5.000 galegos foron asesinados nos anos seguintes. Os paseos, as execucións extraxudiciais e os consellos de guerra eliminaron persoas e sementaron o terror. Non houbo fronte, pero si houbo xenocidio.
Este exterminio non só apagou vidas: arrasou co tecido cultural, social e económico do país. O galego foi prohibido, os intelectuais perseguidos, e a identidade galega sometida ao esquecemento forzado. Os proxectos de modernización e desenvolvemento quedaron interrompidos. Galicia perdeu décadas que podería ter dedicado a construír un futuro mellor.
No eido económico, sen guerra nin ditadura, Galicia tería aproveitado mellor a súa posición atlántica para potenciar a pesca, a agricultura e o comercio marítimo. As políticas educativas poderían ter formado xeracións capaces de innovar, atraer investimento e modernizar o país. Infraestruturas como portos e ferrocarrís seguirían medrando, conectando Galicia co mundo.
O relato oficial, imposto pola forza, converteu ás vítimas en culpables e aos verdugos en heroes. A historia foi distorsionada, e o silencio impúxose durante décadas. Pero hoxe, recuperar esa memoria non é só un exercicio de lembranza: é un acto de xustiza.
Imaxinar que Galicia sería máis próspera, máis xusta, máis culta, non é unha fantasía, senón un exercicio necesario para comprender o que nos foi roubado. E para non esquecer que hai feridas que, aínda hoxe, reclaman verdade, reparación e memoria.
